Dziękuję też miastu Łodzi jako całości. Przybyliśmy tu (…) nadzy i bosi, jako rozbitkowie ci starsi z naszego grona, po Powstaniu Warszawskim, po wojnie.

„A więc na początku było półtora archeologa w Łodzi, to znaczy ja, cały archeolog, bo już miałem być w Wilnie profesorem (…) i miałem studentkę z dwuletnimi studiami, nie ukończonymi do pomocy. (…) To drzewko archeologiczne rosnące było bardzo słabe. I właściwie niby ja byłem tym drzewkiem…Ale – przyjemnie mi stwierdzić – (…) urosło z tego dużo”

Profesor Konrad Jażdżewski – Pamiętniki

 

 

Archeologia należy do najstarszych kierunków powołanych do życia na Uniwersytecie Łódzkim. Pierwsze wykłady odbywały się przed formalnym powstaniem Uczelni – już w marcu 1945 r. Niedługi czas potem powstał Zakład Prehistorii. W ciągu kolejnych dziesięcioleci zmieniały się nazwy i struktura jednostki. W 1948  r. przemianowana została na Katedrę Prehistorii, w 1952 r. na Katedrę Archeologii Polski, a w 1967 na Katedrę Archeologii. Trzy lata później Katedra Archeologii Polski została podzielona na dwa zakłady: Archeologii Polski Pierwotnej i Starożytnej oraz Zakład Archeologii Polski Średniowiecznej.

Konrad Jażdżewski

Konrad Jażdżewski

Opisywany wyżej okres jest integralnie związany z niezmordowaną działalnością naukową, dydaktyczną i organizacyjną Profesora dr hab. Konrada Jażdżewskiego (23 XI 1908 – 21 IV 1985) – prawdziwego Ojca Założyciela łódzkiej archeologii. Zasługą Profesora było stworzenie i wieloletnie kierownictwo Zakładu Prehistorii Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego (wcześniej: Miejskiego Muzeum Prehistorycznego), a także łódzkiej placówki Polskiej Akademii Nauk.

Profesorowie Konrad Jażdżewski i Józef Kostrzewski

Profesorowie Konrad Jażdżewski i Józef Kostrzewski

Konrad Jażdżewski studiował w Poznaniu, gdzie był uczniem prof. Józefa Kostrzewskiego. Uzyskał tam stopień doktora (1935 r) i habilitację (1939 r.). Szczególne znaczenie dla jego kariery naukowej  miała praca w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie (w latach 1931 – 1939), z ramienia którego prowadził swoje badania archeologiczne na Kujawach. Wybuch wojny uniemożliwił mu objęcie  Katedry Archeologii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. W czasie okupacji, w latach 1940 – 1944, pełnił funkcję dyrektora Państwowego Muzeum Archeologicznego. Mimo wielu trudności zatrudniał 20 polskich specjalistów, stwarzając im warunki bezpiecznej egzystencji. Niestety w czasie Powstania Warszawskiego stracił dom i cały dobytek oraz bibliotekę i materiały naukowe. Poważnym problemem były również – oczywiście nieuzasadnione – oskarżenia o kolaborację z Niemcami. Zadecydowało to o przybyciu Konrada Jażdżewskiego do Łodzi. Z perspektywy minionych dziesięcioleci można stwierdzić, że było to wydarzenie fundamentalne dla rozwoju łódzkiego środowiska archeologicznego.

Konrad Jażdżewski w czasie pracy

Konrad Jażdżewski w czasie pracy

Profesor Konrad Jażdżewski kierował Katedrą Archeologii do 1970 r., kiedy to był zmuszony ograniczyć się do funkcji dyrektora Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. W uznaniu Jego szczególnych zasług w roku 1985, na krótko przed śmiercią, Uniwersytet Łódzki nadał Mu godność doktora honoris causa.

Warto tu zauważyć, że od początku funkcjonowania naszego Uniwersytetu działała również Katedra Archeologii Klasycznej, którą kierował aż do momentu przejścia na emeryturę (1960 r.) prof. dr hab. Rajmund Gostkowski (1885 – 1966), absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Do Łodzi przybył jako jeden z „rozbitków” zawieruchy wojennej, która wyrwała go z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Dzieje nauczania z zakresu archeologii klasycznej, charakteryzują kolejne procesy reorganizacyjne, aż do likwidacji katedry.

Po odejściu na emeryturę Profesora Konrada Jażdżewskiego funkcję kolejnych kierowników Katedry Archeologii UŁ pełnili profesorowie: Andrzej Nadolski (1970-71), Jerzy Kmieciński (1971-1992) oraz Leszek Kajzer (1992-1996).

Andrzej Nadolski

Andrzej Nadolski

Prof. dr hab. Andrzej Nadolski (1921 – 1993) należał do grona pierwszych uczniów Profesora Jażdżewskiego. Na wykłady z archeologii trafił jeszcze z konspiracyjnym pseudonimem – jako Jerzy Nowak. W roku 1949 uzyskał magisterium z prehistorii (jedno z pierwszych w dziejach ośrodka). Pracę zawodową podjął jeszcze w czasie studiów jako asystent w Zakładzie Prehistorii UŁ. Od 1960 r. kierował Zakładem Archeologii Polski Średniowiecznej UŁ.

Andrzej Nadolski jako Rektor Uniwersytetu Łódzkiego

Andrzej Nadolski jako Rektor Uniwersytetu Łódzkiego

W latach 1968 – 1969 pełnił godność rektora Uniwersytetu Łódzkiego. Pracował również w oddziale łódzkim Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego, które pod koniec 1953 roku przekształcono w Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Zainteresowania prof. Andrzeja  Nadolskiego skierowane były na archeologię średniowiecza. Z czasem stał się wybitnym znawcą uzbrojenia, broni i sztuki wojennej. Był konsultantem do spraw broni i uzbrojenia przy powstawaniu filmu Aleksandra Forda „Krzyżacy” (1960 r.). W 1991 r. jako biegły – archeolog wziął udział w ekspedycji prokuratorskiej, mającej za zadanie zlokalizować i odsłonić w Charkowie groby polskich jeńców wojennych pomordowanych podczas II wojny światowej.

Jerzy Kmieciński

Jerzy Kmieciński

Prof. dr hab. Jerzy Kmieciński (ur. 1927 r.) również studiował pod kierunkiem prof. K. Jażdżewskiego. Potem zawodowo był związany z Kierownictwem Badań nad Początkami Państwa Polskiego (1948–50), Muzeum Archeologicznym w Łodzi (1950–52), Ministerstwem Kultury i Sztuki jako inspektor – rzeczoznawca robót archeologicznych (1952–56). W latach 1956-1993 pracował w Katedrze Archeologii UŁ.  Jako jej kierownik, prof. J. Kmieciński poświęcił całe lata działalności organizacyjnej, owocującej także wzrostem liczby personelu placówki. Jego wielką zasługą było zorganizowanie działających do dzisiaj dwóch stacji archeologicznych – w Białych Błotach i Klonowicach na Pomorzu. W latach 1984-1987 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego UŁ. W roku 1993 roku powołano go na kierownika Katedry Archeologii Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, gdzie już wcześniej prowadził wykłady. W następnym roku organizował, a potem również kierował Ośrodkiem Badań i Studiów Wschodu, który stał się znaczącą placówką Instytutu Studiów Międzynarodowych UŁ (od 2000 r. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych). Profesor Jerzy Kmieciński został jego wicedyrektorem, pełniąc tą funkcję do 1998 roku (do momentu przejścia na emeryturę). Nie przerywając działalności w ISP, nawiązał również współpracę z Instytutem Antropologii i Archeologii Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku.

Leszek Kajzer

W latach 90-tych XX wieku doszło do ważnych zmian w organizacji łódzkiej archeologii uniwersyteckiej. W roku 1993 powołano, obok Katedry Archeologii UŁ, równoległą jednostkę – tzn. Zakład Prahistorii, którego kierownictwo objęła prof. dr hab. Romana Barnycz – Gupieniec. Następnie zaś Katedra Archeologii i Zakład Prahistorii połączone zostały decyzją Rektora UŁ prof. Michała Seweryńskiego w jedną jednostkę, funkcjonującą od 1 czerwca 1996 jako Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Jego dyrektorem został prof. dr hab. Leszek Kajzer, który funkcję tą sprawował do 30 września 2008 roku. W okresie tym łódzka uniwersytecka jednostka archeologiczna odzyskała pełnię praw akademickich (doktoryzowania i habilitowania), uzyskała dwie pozytywne akredytacje UKA, a następnie jesienią 2008 r. PAKA. W 2008 roku Instytut też przeniósł się do nowej (już piątej po wojnie) siedziby przy ul. Uniwersyteckiej 3.

Od 1 października 2008 roku dyrektorem Instytutu Archeologii UŁ jest prof. nadzw. dr hab. Lucyna Domańska.

opracowali A. Sz., S. Rz.