BADANIA ŚREDNIOWIECZNEJ ARCHITEKTURY OBRONNEJ I SAKRALNEJ

ZAMKI, DWORY, KOŚCIOŁY, KLASZTORY
dr hab. Anna Marciniak Kajzer, dr hab. Janusz Pietrzak, dr hab. Piotr Strzyż, dr Aldona Andrzejewska

Choć badania wykopaliskowe przy obiektach architektury podejmowane były praktycznie od początku funkcjonowania archeologii jako samodzielnej dziedziny nauki, to jednak z wyodrębnianiem się tego typu działań jako oddzielnej specjalizacji mamy do czynienia dopiero po zakończeniu II wojny światowej. Proces ten przebiegał zresztą stopniowo i paralelnie do rozwoju archeologii historycznej, dla której działania takie były nie ewenementem a codziennością. W Polsce następował on początkowo bez większej aktywności ze strony środowisk uniwersyteckich. Nie była to jednak specyfika tylko naszych uczelni, a sytuacja ogólnoświatowa. Wszelako na naszych uniwersytetach, związane z tego typu działaniami, systematycznie prowadzone zajęcia pojawiły z pewnym opóźnieniem.

Jedną z pierwszych polskich uczelni, która je wprowadziła był Uniwersytet Łódzki. Miało to miejsce w drugiej połowie lat 70-tych ubiegłego stulecia i wiązało się z działalnością takich badaczy jak Tadeusz J. Horbacz, Andrzej Nowakowski, Leszek Wojda, a zwłaszcza zatrudnionego w ówczesnej Katedrze Archeologii w 1979 r. Leszka Kajzera, którego zasług nie sposób przecenić, nie tylko w zakresie badań konkretnych obiektów, czy też opracowywania szerszych tematów badawczych, ale też z racji dokonań na polu metodyki i metodologii działań badawczych pozostających na styku kilku dyscyplin nauk historycznych. Przez wszystkie te lata, pracownicy katedry aktywnie uczestniczyli w różnych przedsięwzięć związanych nie tylko z badaniami architektury militaris i sakralnej, ale też z pracami przy innych obiektach architektury civilis, związanych tak z budownictwem miejskim, jak i wiejskim.

Wszystkich podejmowanych w tym zakresie działań, prowadzonych praktycznie we wszystkich regionach Polski – od Pomorza po Śląsk, do Ziemi Lubuskiej po Podlasie – nie sposób tutaj wyliczyć, ograniczymy się więc do wyliczenia jedynie garści przykładów, zaznaczając przy tym, iż specyfika prac przy architekturze niejednokrotnie skłaniała do realizowania ich we współpracy z innymi instytucjami naukowymi i konserwatorskimi (m.in. Narodowy Instytut Dziedzictw, Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, liczne Wojewódzkie Urzędy Ochrony Zabytków) oraz zapraszania do udziału w nich przedstawicieli innych gałęzi nauki, jak historyków, historyków sztuki i architektury, a także architektów sensu stricto oraz archeologów zatrudnionych w innych placówkach. Trzeba też podkreślić, iż skala i czas trwania poszczególnych badań znacznie się różniły. Jedne bowiem prowadzone były w ramach wieloletnich, szeroko zakrojonych naukowych programów badawczych, inne zaś miały charakter projektów bardziej ograniczonych, jednosezonowych, a często też wręcz stosunkowo krótkich działań ratowniczych, podejmowanych z przyczyn konserwatorsko-inwestycyjnych.

I tak pracownicy naszego Instytutu prowadzili badania archeologiczno-architektoniczne w zachowanych w różnym stopniu zespołach klasztornych służących niegdyś zakonowi cystersów (Gościkowo-Paradyż, Jemielnica, Rudy, Sulejów-Podklasztorze) i cystersek (Ołobok), a także innym zakonom (np. norbertanom w Witowie, dominikanom w Brześciu Kujawskim i Łęczycy , reformatom w Łąkach Bratiańskich oraz bernardynom w Skępem. Badano również świątynie parafialne, tak murowane (np. w Buczku, Górze Św. Małgorzaty, Krzyworzece, Mielniku, Płowcach, Ręcznie, Rudzie, Skrzynnie, Skrzyńsku, Strońsku oraz Żarnowie ), jak i – choć rzadziej – drewniane (np. w Czerniewicach k. Tomaszowa Mazowieckiego), a także obiekty o znacznie mniejszej skali, jak drewniane kaplice pw. św. Antoniego i św. Rocha w Łodzi-Łagiewnikach czy kapliczki przydrożne na terenie gminy Czeladź.). Przedmiotem badań były też zamki państwowe (np. polskie zamki w Brześciu Kujawskim, Kowalu, Mielniku, Pyzdrach, Radziejowie, Sochaczewie, Szydłowie oraz krzyżackim Sątocznie), prywatne (np. Besiekiery, Ćmielów, Pińczów, Radziki Duże, Sadłowo, Ujazd), kościelne (Lubawa, Muszyna, Raciążek, Siewierz), a także założenia typu palazzo in fortezza (Gorzkowice, Brudzew, Pągowiec) i liczne mniejsze warownie (w tym typu motte) i fortalicje, a także – często nie posiadające walorów obronnych – dwory i pałace (np. Brodnia, Bukowie Dolne, Ciechocin nad Drwęcą, Chrząstów-Koniecpol, Działoszyn, Kutno, Lubień Kujawski, Lubraniec, Łask, Mikorzyce, Poddębice, Drobin i Staroźreby koło Płocka, Oksa, Podłężyce, Siemkowice, Sokolniki, Strawczyn, Subkowy, Złoczew). Wreszcie w kręgu zainteresowania znalazło się ponad 30 zespołów miejskich wraz z ich umocnieniami i zabudową (w tym m.in. Bieruń Stary, Bytom, Chojnice, Czeladź, Gdańsk, Kutno, Lubawa, Łęczyca, Łowicz, Piątek, Piotrków Trybunalski, Przedbórz, Sieradz, Siewierz, Sochaczew, Tuchola i Włocławek).

Również i dziś w ramach działań Instytutu prowadzone są liczne badania przy obiektach architektury, nie tylko średniowiecznej, ale i nowożytnej, tak murowanych, jak i drewnianych. Poznajemy przy tym nie tylko ich dzieje i przeszłość budowlaną, ale też pogłębiajmy wiedzę o korzystających zeń niegdyś ludziach oraz ich życiu codziennym.