Grant NCN – „Archeologia Zbrodni Pomorskiej 1939”

Dobra wiadomość! W konkursie NCN SONATA 17 (panel HS3) zakwalifikowany został do finansowania interdyscyplinarny i międzynarodowy projekt badawczy „Archeologia Zbrodni pomorskiej 1939”, którego kierownikiem jest dr Dawid Kobiałka reprezentujący nasz Instytut.

Celem projektu, realizowanego w latach 2022–2025 na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UŁ, jest zbadanie miejsc związanych z masowymi egzekucjami, które miały miejsce w trakcie Zbrodni Pomorskiej 1939 i które były poza archeologicznym zainteresowaniem do chwili obecnej. Prace polegać będą na integracji danych uzyskanych w wyniku zastosowania metod badań archeologicznych przy wykorzystaniu źródeł historycznych, słownych, wizualnych oraz materialnych. Połączenie metod, źródeł i perspektyw charakterystycznych dla historii, etnografii i archeologii pozwoli na odkrycie nowych aspektów masowych mordów z 1939 r. oraz współczesnej wartości i znaczenia tego trudnego dziedzictwa. Z tego powodu projekt kładzie nacisk na przeszłość i jej konsekwencje we współczesności.

W trakcie pierwszych miesięcy II wojny światowej na terenie województwa pomorskiego wielu ludzi zamordowano w masowych egzekucjach, włączając w to księży, nauczycieli, polityków, członków Polskiego Związku Zachodniego, kupców, urzędników państwowych (np. pocztowców, policjantów, strażników granicznych). Ciała ofiar były chowane w grobach masowych w celu zatuszowania śladów zbrodni. W trakcie krwawej jesieni 1939 r. mordowane były także osoby umysłowo chore oraz przedstawiciele lokalnej społeczności żydowskiej. Obecnie szacuje się, że pomiędzy wrześniem a grudniem 1939 r. ok. 30 tys. polskich obywateli przedwojennego województwa pomorskiego zostało zamordowanych. Była to liczba dwa razy większa niż ogół ofiar z pozostałych przedwojennych polskich terytoriów. Z tego powodu część historyków ostatnio nazwało tę zbrodnię – Zbrodnią Pomorską 1939. Była ona preludium to późniejszych masowych eksterminacji w trakcie trwania II wojny światowej.

Główna hipoteza twórców projektu badawczego zakłada, że masowa skala i charakter mordów z 1939 r. na terenie przedwojennego województwa pomorskiego oznacza, że musiało przetrwać wiele nieznanych dotąd materialnych śladów zbrodni. Niemcy mordowali obywateli polskich w ok. 400 miejscach przedwojennego województwa pomorskiego. Ideą projektu są dokładne badania przeszłości i współczesności dziedzictwa czterech miejsc związanych ze Zbrodnią Pomorską. Badacze nie zamierzają jedynie odkrywać grobów masowych, ale raczej skupić się na wielorakim dziedzictwie zbrodni w regionie. Z tego właśnie powodu w trakcie badań etnograficznych będą dokumentowane pomniki, upamiętnienia, miejsca internowania, miejsca przewożenia więźniów, miejsca rozstrzeliwań, aż po groby masowe, jak i ich współczesna rola i znaczenie. To samo dotyczy pamiątek rodzinnych przechowywanych przez potomków ofiar (oraz czasem przez lokalne muzea, domy kultury czy też regionalistów). Przedmioty te mogą być bardzo interesujące z archeologicznego, historycznego i etnograficznego punktu widzenia jako nośniki pamięci – materialne pomosty pomiędzy przeszłością a współczesnością, pomiędzy umarłymi a żywymi. W zamierzeniu podejścia archeologiczne, historyczne oraz etnograficzne mają się wzajemnie inspirować oraz wpływać na przebieg prac badawczych.

Niektóre z grobów masowych z 1939 r. były ekshumowane po wojnie. Prace te jednak nie były nadzorowane przez archeologów. Dokumentacja z tych działań jest ogólna i nieprecyzyjna. Ekshumacje wykonywane były pospiesznie w celu przeniesienia ciał ofiar na właściwe cmentarze. Kości długie i czaszki były zwykle zabierane, reszta szczątków zostawała w grobach masowych. To samo można powiedzieć o rzeczach osobistych ofiar i innych przedmiotach związanych z masowymi mordami takimi, jak np. pociski i łuski. W istocie nikt tym nie przejmował się w trakcie ekshumacji w 1945 r.. Zasadniczo jednak miejsca masowych egzekucji są scenami zbrodni. Z tego punktu widzenia, każdy fragment kultury materialnej jest dowodem zbrodni. Z archeologicznej perspektywy, tego rodzaju miejsca mogą być badane jako specyficzna kategoria stanowiska archeologicznego. W tym podejściu każdy pocisk i każda łuska są źródłem archeologicznym. Także rzeczy osobiste i biologiczne szczątki ofiar, wymiary grobów masowych i jam ekshumacyjnych można postrzegać jako ważne źródła do poznania przeszłości. Poprzez te małe, zardzewiałe, zniszczone przedmioty członkowie zespołu badawczego zamierzają rekonstruować niektóre z kluczowych aspektów niemieckich zbrodni z 1939 r. oraz ich dziedzictwa na terenie przedwojennego województwa pomorskiego. Tutaj archeologia staje się sposobem zbierania dowodów zbrodni – archeologią sądową.

Kierownikiem projektu jest dr Dawid Kobiałka. W jego realizację zaangażowani są badacze (archeolodzy, historycy, antropolodzy kulturowi, antropolodzy fizyczni) z różnych instytucji naukowych. Przedsięwzięcie ma charakter interdyscyplinarny oraz międzynarodowy. Członkami zespołu są także hiszpańscy archeolodzy oraz medycy sądowi współpracujący z prof. Alfredo González-Ruibalem – jednym z czołowych badaczy zajmujących się szeroko pojętą archeologią współczesności. Prace terenowe będą realizowane przy ścisłej współpracy z lokalnymi oraz państwowymi instytucjami (m.in. Pion Śledczy IPN w Gdańsku).

Członkowie merytoryczni zespołu badawczego

– archeolodzy, antropolodzy fizyczni i medycy sądowi:
dr Dawid Kobiałka – Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki – kierownik projektu
prof. Alfredo Gonzalez-Ruibal – Institute of Heritage Studies of the Spanish National Research Council (Incipit-CSIC)
dr Mikołaj Kostyrko – badacz niezależny
dr Márcia Lika Hattori  – Institute of Heritage Studies of the Spanish National Research Council (Incipit-CSIC)
dr Laura Muñoz Encinar – Institute of Heritage Studies of the Spanish National Research Council (Incipit-CSIC)
mgr Zuzanna Kowalczyk – Wydział Archeologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
mgr Candela Martínez Barrio – Institute of Heritage Studies of the Spanish National Research Council (Incipit-CSIC)

– historycy:
dr Tomasz Ceran – Referat Badań Historycznych – Delegatura IPN w Bydgoszczy
dr Izabela Mazanowska – Referat Badań Historycznych – Delegatura IPN w Bydgoszczy

– etnolodzy (antropolodzy kultury):
dr Aleksandra Krupa-Ławrynowicz – Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Łódzki
dr Mikołaj Smykowski – Instytut Antropologii i Etnologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
mgr Alexandra Staniewska– Instytut Antropologii i Etnologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu